Mehmet Yasin Bozkuş ve Bedirhan Kır, Türkiye‘nin NATO’nun açık kapı siyaseti karşısındaki tavrını kıymetlendirdi.
***
Ukrayna’nın işgali ile Avrupa’da yükselen Rusya tehdidi, ülkeleri güvenliklerini sağlamlaştırmak ismine yeni arayışlara itiyor. Son olarak İsveç ve Finlandiya, NATO’ya üyelik müracaatında bulunacaklarını kamuoyuna açıkladılar. Öbür NATO üyelerinin tersine, Türkiye bu üyeliklerin bilhassa terör örgütü PKK/PYD ögelerine verilen takviye kesilmeden mümkün olamayacağını ve hasebiyle veto hakkını kullanacağını belirtti.
Geçmişten günümüze mümkün NATO üyelikleri için başka üye ülkelerin koştuğu kurallar gözetildiğinde, Türkiye’nin veto münasebetleri son derece geçerli. Türkiye’nin kelam konusu siyaseti iki açıdan yasal ve hakikat. Birinci olarak, Suriye ve Irak’taki otorite boşluğundan yararlanan terör örgütü PKK/PYD ögelerinin Türkiye’nin güneyinde bir terör koridoru kurma tehlikesi, Türkiye’nin en önemli ulusal güvenlik meseleleri ortasında yer alıyor. Bu açıdan üye ülkelerin birbirlerini dış tehditlere karşı savunması prensibine dayanan NATO’ya, Türkiye’nin ulusal güvenlik sıkıntısına kaynak sağlayan ve fiili takviye veren ülkelerin dahil edilmesi kelam konusu olmayacaktır. İkinci olarak ise Finlandiya ve İsveç’in dahil edilmesiyle genişleyen NATO sonları, Rusya ve NATO ortasında karşılıklı güvenlik tehditlerinin ve hasebiyle gerginliklerin artmasına sebep olabilir.[1]
NATO’da vetoların tarihçesi
NATO’yu kuran mutabakat olan Kuzey Atlantik Antlaşması’nın 10. hususuna nazaran “taraflar, bu antlaşmanın prensiplerini geliştirebilecek ve bölgenin güvenliğine katkı yapacak durumda olan rastgele bir Avrupa devletini bu antlaşmaya katılmaya oy birliği ile davet edebilirler.” Oy birliği vurgusundan ötürü bir üyenin dahi veto hakkını kullanması, ittifaka girişi imkansız hale getiriyor.
NATO’da üye ülkelerin veto haklarını tarih boyunca çeşitli sebeplerle kullandığı görülüyor. Birinci olarak, Türkiye ve Yunanistan’ın NATO’ya üyelik müracaatları coğrafik pozisyonları öne sürülerek kabul edilmemişti. Akdeniz havzasının ittifakın hudutları içerisinde yer alması NATO’nun gündeminde yer etmezken, İtalya’nın ittifaka dahil olması ile Türkiye ve Yunanistan’ın NATO üyeliği için de yer hazırlandı. 1966 yılında NATO’nun askeri kanadından ayrılan Fransa’nın 2009 yılında tekrar birliğe dahil edilmesi sürecinde de ABD idaresi uzun müddet ayak diretti.
1974 Kıbrıs Barış Harekatı’na NATO’nun reaksiyonsuz kalması üzerine Yunanistan, NATO’nun askeri kanadından çekildiğini açıklayarak reaksiyon gösterdi. Soğuk Savaş’ın kızıştığı bir devirde Yunanistan’ın bu atağı NATO içerisinde tedirginliğe yol açtı ve NATO’ya geri dönmesi için ABD önderliğinde çeşitli adımlar atıldı. Türkiye’nin ulusal deniz hudutlarında Yunanistan’ın hak argüman etmesi nedeniyle Türkiye bu teşebbüsleri veto etti. Sonuç prestijiyle Türkiye’nin ulusal sonlarını önceleyen siyaseti nedeniyle yapılan gayrı resmi müzakereler de rastgele bir sonuç alınamadı. Son olarak 1980 darbesinden çabucak evvel Türkiye’ye gelen ve içerisinde mevcut ABD Lideri Joe Biden’ın da yer aldığı heyet, Türkiye’ye Yunanistan’ın NATO üyeliği noktasındaki halini değiştirmesi için baskı yaptı. Gerçekten 1980 darbesinden kısa bir mühlet sonra 20 Ekim 1980 tarihinde Türkiye’nin olumlu oyuyla Yunanistan tekrar NATO’nun askeri kanadına dahil edildi.[2]
Farklı bir örnek olarak Makedonya’nın ittifaka dahil edilmesi sürecinde de Yunanistan, ülkenin isminin tarihî ve kültürel sebeplerle yasal olmadığını ve değiştirilmesi gerektiğini tabir ederek uzun mühlet veto hakkını kullandı. Makedonya, ismini Kuzey Makedonya olarak güncelledi ve ittifaka dahil edildi.[3]
Ukrayna’nın NATO’ya üyeliği kelam konusu olduğunda da üye ülkelerden Macaristan, Ukrayna’da yaşayan Macar azınlığa yönelik taleplerin yerine getirilmemesini münasebet göstererek yakınlaşma ataklarını dahi olumsuz karşıladı.[4]
Bosna Hersek’in NATO’ya üyelik süreci ise Hırvatistan’ın Bosna’daki seçim yasasının güncellenmemesin gerekçesiyle göstermiş olduğu tutum nedeniyle uzun müddettir tamamlanamadı. 2022 yılının Şubat ayında Hırvatistan Cumhurbaşkanı Zoran Milanovic, Hırvatistan’ın onayı olmadan “Bosna Hersek’in asla NATO üyesi olamayacağını” açıkça tabir etti.[5]
Doğrudan ulusal güvenlik tehdidi oluşturmayan sıkıntılarda dahi üye ülkelerin veto yetkilerini kullandıkları göz önüne alındığında Türkiye’nin sergilemiş olduğu hal yasal bir yere oturuyor. Türkiye, NATO’ya üyelik konusunda açık kapı siyasetine verdiği dayanağı, şu ana kadar veto hakkını ulusal güvenlik sorunu oluşturmadığı sürece hiçbir aday ülkeye karşı kullanmayarak gösterdi.
Türkiye’nin haklı talepleri
İsveç ve Finlandiya’nın NATO üyelikleri gündeme geldiğinde Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, güvenlik örgütü olan NATO’ya terör örgütlerine alan açan ve Türkiye’ye yaptırım uygulayan ülkelerin girmesini olumlu karşılamadığını açıkça tabir etti.[6] Benzeri halde Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu da Türkiye’nin kaygılarının giderilmesi gerektiğini belirtti.[7] Türkiye tarafından en üst seviyede gelen bu yansılar NATO kuruluş mutabakatının 5. unsuru gereği son derece doğal olarak nitelendirilebilir. Kelam konusu hususa nazaran, üye ülkelerden rastgele birine atak olduğu takdirde, bu taarruzun tüm NATO üyesi ülkelere yapılmış olarak kabul edilmesi kararlaştırılmış ve üyeler ortasında toplu savunma prensibi geliştirilmiştir.
Türkiye’nin rahatsızlık düzeyinin Finlandiya ve İsveç için birebir oranda olmadığını belirtmek gerekse de her iki aday ülkeden de taleplerinin olduğu açıktır. İsveç’e yönelik halin daha sert olmasının temel sebeplerinden biri, terör örgütü PKK/PYD’nin Nisan 2016 tarihinden bu yana başşehir Stockholm’de bir ofis bulundurmasına müsaade edilmesidir. İlaveten örgüt ve uzantılarının ülke genelinde serbestçe şov ve yürüyüş düzenlemesi, Türkiye’nin reaksiyonunun somut bir münasebete dayandığını gösteriyor. 29 Mayıs 2021 tarihinde, İsveç Dışişleri Bakanı Ann Linde SDF’nin siyasi kanadı “Suriye Demokratik Kurulu Başkanı” İlham Ahmed ile çevrimiçi bir görüşme gerçekleştirmiş, son olarak 25 Mart 2022 tarihinde İsveç Parlamentosu’nda terör örgütü PKK elebaşlarından Nesrin Abdullah ile görüştüğü ortaya çıkmıştır. Öbür taraftan Finlandiya’da kelam konusu terör örgütleri uzantılarının faaliyetleri nispeten daha az olsa da “ifade özgürlüğü” çatısı altında şovlara müdahale edilmiyor. İki ülkede de FETÖ yapılanmasına bağlı medya organları ve okullar faaliyet göstermeye devam ediyor.[8]
Türkiye için en makul senaryo, kelam konusu ülkelerdeki terör örgütü uzantısı yapıların faaliyetlerine kalıcı olarak son verilmesi olacaktır. Türkiye; İsveç ve Finlandiya ile müzakere ederken tıpkı vakitte adaylık sürecinin en büyük destekçisi ABD idaresinin Türkiye’ye yönelik uyguladığı CAATSA yaptırımlarının kaldırılması ve Türkiye’nin F-35 programına tekrar dahil edilmesi üzere stratejik kazanımlar da hedeflenmelidir.
Bölgesel tansiyonun artma olasılığı
Finlandiya ve İsveç’in ittifaka üyeliğine karşı Türkiye’nin olumsuz hali, memleketler arası yerde tansiyonun tırmanmasını engelleyici bir tesire sahip olabilir. Bölgede artan Rus tehdidi, birçok ülkeyi NATO’ya yakınlaştırıyor. Örneğin; 2019 yılında İsveçlilerin yüzde 36’sı NATO üyeliğini desteklerken, Rusya’nın Ukrayna’yı işgalinden sonra bu oranın yüzde 44 düzeylerine ulaştığı belirtiliyor.[9]
NATO’nun caydırıcı gücü alanda makul noktalarda karşılık bulsa da Ukrayna krizinin devam ettiği şu günlerde Rusya ile 1340 kilometrelik kara hududu olan Finlandiya’nın ve deniz sonu olan İsveç’in NATO’ya dahil edilmesi, yeni güvenlik uyuşmazlıkları oluşturarak, var olan tansiyonun tırmanmasına sebep olabilir. Gerçekten Putin, Rusya’nın İsveç ve Finlandiya’ya kurulacak askeri altyapıyı ve oluşacak tehditleri göz önüne alarak adım atacağını açıkladı.[10] Rusya’nın Ukrayna işgalini yalnızca ABD ve NATO’nun “yanlış” siyasetleri üzerinden okumak gerçek olmasa da güvenlik gerekçesiyle atılabilecek adımların tansiyonu tırmandırma ihtimali güçlü bir senaryo olarak masada yer alıyor.
Rusya’nın Ukrayna’ya karşı başlattığı topyekun işgal hareketi birçok ülkeye günümüzde yalnızca vekalet savaşlarının değil, konvansiyonel savaşların da hala yaşanabileceğini hatırlatmış oldu. Askeri kapasiteleri son derece sonlu olan İsveç ve Finlandiya’nın mümkün Rusya tehdidine karşı NATO garantisi kazanmak istemesi de bu farkındalığın önemli bir yansıması olarak okunabilir. NATO üyesi ülkelerin genelinin bilakis, Türkiye’nin şu anki şartlarda Finlandiya ve İsveç’in üyeliğine olumlu yaklaşmayacağını belirtmesi birtakım riskleri de kesinlikle beraberinde getirecektir. Ancak, sergilenen bu tavır, makul noktalarda buluşulabildiği takdirde, Türk Dış Siyaseti tarihinde önemli bir kazanım olarak yerini alacaktır.
[1]https://www.trthaber.com/haber/dunya/rusya-finlandiya-ve-isvecin-karari-guvenliklerini-guclendirmeyecek-680541.html
[2] https://www.trthaber.com/haber/gundem/turkiyenin-anlamli-vetosu-681763.html
[3] https://www.aa.com.tr/tr/dunya/yunanistan-makedonyanin-nato-uyeligini-onayladi/1387584
[4] https://www.aa.com.tr/tr/dunya/macaristandan-ukraynaya-nato-vetosu/949777
[5]https://www.aa.com.tr/tr/dunya/bosnadan-hirvatistan-cumhurbaskaninin-ulkenin-nato-uyeligine-iliskin-aciklamasina-tepki/2506633
[6]https://www.aa.com.tr/tr/gundem/cumhurbaskani-erdogan-turkiyeye-yaptirim-uygulayanlarin-natoya-girmelerine-evet-demeyiz/2589592
[7]??https://www.aa.com.tr/tr/gundem/disisleri-bakani-cavusoglu-nato-toplantisinda-isvec-ve-finlandiyanin-teror-orgutune-destegini-uye-ulkelere-anlattik/2588568
[8]https://www.aa.com.tr/tr/dunya/natoya-girmek-isteyen-isvec-ve-finlandiya-teror-orgutlerini-himaye-ediyor/2588619
[9]https://www.economist.com/graphic-detail/2022/03/23/putins-aggression-has-bolstered-support-for-nato
[10]https://www.aa.com.tr/tr/dunya/putin-isvec-ve-finlandiyada-natonun-askeri-altyapisina-tepki-gostereceklerini-soyledi/2589408
[Mehmet Yasin Bozkuş, Marmara Üniversitesi Araştırma Vazifelisi; Bedirhan Kır, Boğaziçi Üniversitesi Yüksek Lisans Öğrencisi]
*Makalelerdeki fikirler, müellifine aittir ve Anadolu Ajansının editöryal siyasetini yansıtmayabilir.
Yorumlar kapatıldı.